Bình giảng thơ vãn cảnh của Hồ Chí Minh .
Phiêm âm :
    Mai khôi hoa khai hoa hựu tạ,
    Hoa khai hoa tạ lưỡng vô tình;
    Hoa hương thấu nhập lung môn lí,
    Hướng tại lung nhân tố bất bình.
Dịch nghĩa :
    Hoa hồng nở hoa hồng lại tàn,
    Hoa nở hoa tàn đều vô tình;
    Hương thơm bay thấu vào trong ngục,
    Kể với người trong ngục nỗi bất bình.
Dịch thơ:
    Hoa hồng nở hoa hồng lại rụng,
    Hoa tàn, hoa nở cũng vô tình;
    Hương thơm bay thấu vào trong ngục,
    Kể với tù nhân nỗi bất bình.
                                                Nam Trân dịch

Phân tích đề:
    
    - Đề yêu cầu bình giảng một bài thơ trữ tình trọn vẹn trong tập Ngục trung nhật kí .Kiểu bài đã đã được nói rõ ở đề. Tuy nhiên,  đây là một kiểu bài khó,  vì phải bình giảng trọn vẹn một tác phẩm trữ tình, nhưng lại thơ tứ tuyệt, luật Đường, nội dung rất hàm súc .Do đó,  người viết không chỉ nắm vững kỹ năng bình giảng, mà còn phải hiểu rõ đặc trưng của thể thơ Đường.
   
    - Bài Vãn cảnh từng có nhiều kiến giải khác nhau, nhất là ý ở câu hai. Khi bình giảng phải căn cứ vào chính văn bản để tránh mọi sự suy diễn vô căn cứ.

Bài làm tham khảo:

Một tình yêu, một thái độ với cái đẹp
   
    Xưa nay, thi nhân luôn là người nhạy cảm trước cuộc sống, nhất là cái đẹp. Vào một buổi chiều tà, trong nhà lao nơi đất khách, có một thi nhân Việt Nam đã lặng lẽ nhìn ngắm cánh hoa hồng rơi và tức cảnh :
                
               Mai khôi hoa khai hoa hựu tạ,
              Hoa khai hoa tạ lưỡng vô tình;
              Hoa hương thấu nhập lung môn lí
              Hướng tại lung nhân tố bất bình.
                                     ( Vãn cảnh - Hồ Chí Minh )
   
    Chuyện thật hy hữu .Nhưng kỳ lạ hơn vẫn là tâm hồn tinh tế, nhân cách vĩ đại ở một con người mà sau này có lần, nhà phê bình văn họ danh tiếng Hoài Thanh đã thốt lên : “… Làm sao thấy hết được chiều sâu của một bài thơ như vậy ? Chiều sâu của một cái nhìn, một tấm lòng tinh tế, chi li, mà bao la như trời biển” ( Bác và thơ Bác trong lòng đồng bào miền Nam, báo Văn nghệ, 24.2.1976 ).

    Hai câu đầu của bài thơ vẽ nên một phong cảnh .Phong cảnh ấy cũng thường thấy trong thơ xưa: hoa nở, hoa tàn. Chu kỳ hoa nở rồi hoa lại tàn - một việc tưởng rất bình thường,  đương nhiên trong trời đất như dòng thời gian mãi trôi đi. Việc ấy có thẻ bình thường với bao con người, nhưng với thi nhân lại là niềm băn khoăn:
         
               Mai khôi hoa khai hoa hữu tạ.
   
    Chữ hữu ( lại ) nhấn mạnh cái với đời có phần cay nghiệt đó. Hơn hai trăm năm mươi năm trước,  đại lthi hào Nguyễn Du không ít lần ghi nhận :
    
    Sơn thượng hữu đào hoa,
    Xước ước như hồng ỷ,
    Thanh trần lộng xuân nghiên,
    Nhật mộ trước nê trỉ.
                                       ( Hành lạc từ )
   
    ( Trên núi có hoa đào / Tươi đẹp như tấm lụa đỏ / Sáng sớm còn đùa giỡn với mùa xuân đẹp / Chiều tối đã nằm giữa bùn lầy ).
   
    Còn nhà thơ nổi tiếng phong lưu, Nguyễn Công Trứ từng iết hẳn một bài thơ để bày tỏ tình yêu đối với hoa:
   
    Ngồi thử gẫm trăm năm hoa ai nhuốm,
    Một hoa là riêng một sắc hương.
    Khi chưa xuân khép nép bên tường,
    Còn phong nhuỵ đợi đông hoàng về cáng đáng.
     Liễu tía đào hường mai trắng trắng,
    Lan tươi huệ tốt lý xanh xanh.
    Thêm hương khi gió lá mưa cành,
    Mở mặt thấy giang sơn cười chúm chím.
    Khách thập thuý say màu hoa diễm
    Đối mặt hoa mà cầm mà kỳ mà tửu mà thi.
    Khuyên ai chớ dở cuộc ly phi,
    Trân trọng lấy hương trời cho trọn vẹn.
    Hoa với khách như đà có hẹn,
    Ưa mầu nào mầu ấy là xinh.
    Trăm hoa cũng bẻ một cành !
                                                   ( Yêu hoa )
   
    Thái độ ấy quả hơi lạ, nhất là với một nhà nho. Nhưng ông quan xưa mới chỉ khuyên người đời hãy “trâm trọng lấy hương trời cho trọn vẹn” .Còn ở đây, nhà thơ, tuy thuật lại, song đã đứng về phía “hoa” để kể về nỗi bất công:
            
              Hoa khai hoa tạ lưỡng vô tình
   
    Nếu hoa không chỉ là hoa, mà còn là cái đẹp, thì cái Đẹp ấy không ai biết, chẳng ai hay,  vì cả hai trường hợp đều vô tình cả ( lưỡng cô tình ) .Câu thơ trên,  ý tứ xác định, rõ ràng, nhưng đã có khá nhiều cách hiểu .Trừ những suy luận cho rằng đây là sự tố cáo xã hội của chính quyền Tưởng Giới Thạch đã vô tình với cái Đẹp, có những ý kiến rất đáng lưu ý, Chẳng hạn: “Hai câu đầu bài thơ diễn tả ý nghĩ của nhà thơ về sự vô tình của mình. Nhà thơ phải rất mực hữu tình với thiên nhiên thì mới thật sự thấy mình đã vô tình với hoa, mới cảm thấy “hoa” bất bình với mình một cách chính đáng" ( Trần Đình Sử ).Hoặc cách giải thích mang màu sắc triết lý: “Cả hai sự việc nở hay tàn của hoa hồng đều vô tình, không có tự ý gì, không vì ai mà nở, cuảng chẳng vì ai mà tàn … Cái ý nghĩa của sự vô tình của con tạo kia chí ít được con người nhận thức như sự biểu hiện của dòng chảy vô tận một đi không trở lại của thời gian” (Đào Thái Tôn )…
   
    Ở đây, căn cứ vào văn bản, nên hiểu ý hai câu thơ như chính nghĩa tường minh của nó. Vậy ai là hcủ thể của sự vô tình đó ? Nhà thơ Xuân Diệu sau nhiều lần trăn trở,  đã khẳng định : “…đâu có phải chỉ là thiên hạ vô tình,  mà hơn thế nữa (…) Các lớp hoa hồng nở rụng, rụng nở,Tạo hoá vẫn cứ vô tình, chỉ có Tạo hoá vô tình” (Đọc lại tập thơ Nhật kí trong tù, 1984 ).Thơ xưa bày ra hàng trăm, hàng nghìn sự vô tình của con Tạo:
    
    - Bây giờ đã ra lòng ruồng rẫy,
    Để thân này nước chảy hoa trôi.
    Hoá công sao khéo trêu người,
    Bóng đèn tà nguyệt như mùi ký sinh.
    - Trẻ tạo hoá đành hanh quá ngán,
    Chết đuối người trên cạn mà chơi.
    - Thôi thôi ngoảnh mặt làm thinh,
    Thử xem con Tạo gieo mình nơi nao?
                                 ( Cung oán ngâm khúc - Nguyễn Gia Thiều )
   
    Nhưng điều đáng quan tâm ở đây không phải là ai vô tình, bởi sự vô tình đó cũng bình thường thôi. Nhà thơ không nói nhưng tấm lòng đối với “hoa” đã rõ. Hai câu kết chuyển sáng một hướng mới:
     
             Hoa hương thấu nhập lung môn lí,
             Hướng tại lung nhân tố bất bình.
   
    Hoa tàn không hẳn mất .Bằng chứng là hương của hoa bay tận vào trong nhà ngục để kể với người tù về nỗi bất công của Tạo hoá.Xưa nay, nhiều bản dịch đều dich câu thứ tư là : Kể với người trong ngục nỗi bất bình. Thực ra, tố là kêu oan, kiện cáo, chứ không phải là kể lể một chách bình thường. Ở đây cí một sự lựa chọn .Phải chăng,  đối với “hoa”, người trong ngục, dù thân phận tù đày nhưng lại đáng đẻ mình tố sự bất công của Tạo hoá. Bản thân việc ấy đã nói lên tư chất của người trong ngục: chỉ có thi nhân mới là người thổn hiểu sâu sắc nỗi bất công đối với cái Đẹp và cũng có người ấy mới có thể chống lại cái quy luật lạnh lùng muôn đời đó !
   
    Yêu hoa, yêu cái đẹp là chuyện thường tình của thi nhân .Nhưng có một tình yêu sâu sắc, một thái độ trân trọng như Hồ Chí Minh ở Vãn cản quả xưa nay hiếm có . Đó cũng là tình yêu, thái độ của Hồ Chí Minh với con người và cuộc đời.